Υδρόβια μακρόφυτα των μεσογειακών ποταμών Αχελώου και Ευήνου : περιβαλλοντικοί παράγοντες, υδρογεωμορφολογικά χαρακτηριστικά και ανθρωπογενείς επιδράσεις

Thumbnail Image
Date
2024-03-06
Authors
Ξυνογαλά, Ιωάννα
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Abstract
Η παρόχθια ζώνη (riparian zone), η παραποτάμια βλάστηση και οι υδρόβιες μακροφυτικές συναθροίσεις, αντιπροσωπεύουν σημαντικά ενδιαιτήματα, που παρέχουν μια σειρά λειτουργιών και υπηρεσιών, σημαντικές για την βιοποικιλότητα και τον άνθρωπο. Η αξιολόγηση της συνολικής κατάστασης των ποτάμιων ενδιαιτημάτων, αποτελεί σημαντική πηγή πληροφοριών για τη διαχείριση των υδάτινων σωμάτων και τη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Επίσης, συμβάλει καθοριστικά στον προσδιορισμό των στόχων που πρέπει να τεθούν, με σκοπό τη διατήρηση της καλής κατάστασης ή την αποκατάσταση της υποβαθμισμένης ποιότητας των οικοσυστημάτων. Η παρούσα εργασία αφορά τη συγκριτική μελέτη τεσσάρων διαφορετικών μεθόδων, που εφαρμόστηκαν για την αξιολόγηση της ποιότητας του μέσου και κάτω ρου, δύο Μεσογειακών ποταμών της Ελλάδας, του Αχελώου και του Ευήνου. Οι μέθοδοι αξιολόγησης που χρησιμοποιήθηκαν είναι οι Qualitat del Bosc de Ribera (Riparian Forest Quality Index – QBR), Riparian Quality Index (RQI), Landscape Assessment Protocol (LAP) και River Habitat Survey (RHS). Επιπλέον, διερευνήθηκαν οι κύριες υδρογεωμορφολογικές τροποποιήσεις που ασκούνται σε κάθε ποταμό. Τέλος, μελετήθηκε η σύνθεση των υδροβίων μακροφύτων κατά μήκος των ποταμών και η σχέση τους με τους περιβαλλοντικούς παράγοντες και τις ανθρωπογενείς πιέσεις. Παρά το γεγονός ότι τα κατάντη τμήματα τους υπάγονται στο δίκτυο Natura 2000, έχουν καταγραφεί σημαντικές υδρογεωμορφολογικές αλλοιώσεις. Οι κύριοι στόχοι της παρούσας εργασίας ήταν i) η ανάλυση των αποτελεσμάτων αξιολόγησης της υδρομορφολογικής ποιότητας που προέκυψε από την εφαρμογή των τεσσάρων μεθόδων, ii) η καταγραφή των ανθρωπογενών πιέσεων σε κάθε ενδιαίτημα, iii) η διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ των περιβαλλοντικών χαρακτηριστικών, των πιέσεων και των προτύπων κατανομής και αφθονίας των υδρόβιων μακροφύτων. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από δεκαέξι σταθμούς δειγματοληψίας των δύο ποταμών, κατά τη διάρκεια του έτους 2022 – 2023. Προκειμένου να συγκριθούν οι μέθοδοι αξιολόγησης μεταξύ τους, υπολογίστηκαν τα περιγραφικά στατιστικά τους και κατασκευάστηκαν ιστογράμματα και θηκογράμματα, για τις τιμές των δεικτών. Επίσης, πραγματοποιήθηκε έλεγχος διαφορών Kruskal – Wallis, για τον εντοπισμό στατιστικά σημαντικών διαφορών, όσον αφορά την ποιότητα που κατατάσσει τον κάθε ποταμό, ο εκάστοτε δείκτης. Η διερεύνηση των κύριων υδρογεωμορφολογικών πιέσεων που ασκούνται σε κάθε ποτάμι, επιτεύχθηκε με Ανάλυση Κύριων Συνιστωσών (PCA). Από τα αποτελέσματα φαίνεται ότι ο δείκτης RQI είναι αυτός που κατατάσσει την πλειοψηφία των σταθμών δειγματοληψίας σε ίδια κλάση ποιότητας με τις υπόλοιπες μεθόδους αξιολόγησης, ενώ ο δείκτης LAP παρουσίαζε τις μεγαλύτερες αποκλίσεις. Επίσης, οι δείκτες QBR και HMS, της μεθόδου RHS, έδωσαν χαμηλότερες ταξινομήσεις στην κλάση ποιότητας. Οι μέθοδοι αξιολόγησης δεν έδωσαν στατιστικά σημαντικές διαφορές στις μέσες τιμές ανάμεσα στα δύο ποτάμια, εκτός από τον δείκτη HMS. Για τον Αχελώο, η ποιότητα της παρόχθιας ζώνης αξιολογείται ως «μέτρια», ενώ δέχεται υδρογεωμορφολογικές τροποποιήσεις κυρίως από τα υδροηλεκτρικά φράγματα και τις αγροτικές δραστηριότητες. Η παρόχθια ζώνη και η παραποτάμια βλάστηση στον Εύηνο βρίσκεται σε πολύ καλύτερη κατάσταση στο ορεινό σε σχέση με το πεδινό του τμήμα. Καθ’ όλο του το μήκος επηρεάζεται σημαντικά από τις υδρολογικές αλλοιώσεις που επιφέρει το φράγμα, ενώ στα πεδινά έχει υποστεί υψηλές τροποποιήσεις στην κοίτη και τις όχθες του. Η δομή και το χωρικό πρότυπο των μακροφυτικών συναθροίσεων αναλύθηκαν χρησιμοποιώντας μη - Μετρική Πολυδιάστατη Κλιμάκωση (NMDS) και Ανάλυση Ειδών Δεικτών (Indicator Species Analysis – ISA), ενώ οι σχέσεις μεταξύ της σύνθεσης των κοινοτήτων με τα περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά, εξετάστηκαν μέσω της Ανάλυσης Πλεονασμού (RDA). Τα αποτελέσματα έδειξαν πως η NMDS διαφοροποιεί τους δύο ποταμούς ως προς την σύνθεση των συναθροίσεων των ειδών. Τα χαρακτηριστικά είδη που προκύπτουν από την ISA για τον Αχελώο, περιλαμβάνουν τα ελόφυτα Paspalum dilatatum και Samolus valerandi, τα υδρόφυτα Myriophyllum spicatum και Vallisneria spiralis, καθώς και το υγρόφυτο Plantago lanceolata. Σον Εύηνο, τα χαρακτηριστικά είδη που προκύπτουν από την ISA για τον Εύηνο, περιλαμβάνουν ελόφυτα, πτεριδόφυτα και χλωροφύκη του γένους Cladophora sp. Τα ελόφυτα Nasturtium officinale και Veronica beccabunga απαντώνται στο ορεινό τμήμα του Ευήνου, όπου επικρατούν ημι-φυσικές συνθήκες. Το ελόφυτο Typha angustifolia, ελόφυτα και υγρόφυτα του γένους Cyperus sp., όπως το ελόφυτο Cyperus fuscus, καθώς επίσης πτεριδόφυτα του γένους Equisetum sp., όπως το Equisetum ramosissimum, απαντώνται στο πεδινό τμήμα του Ευήνου, που έχει υποστεί σημαντικές αλλοιώσεις. Στον Αχελώο, λόγω της μέτριας ταχύτητας της ροής και του λεπτού υποστρώματος, απαντά μεγαλύτερος αριθμός υδρόφυτων συγκριτικά με τον Εύηνο, όπου η γρήγορη ροή και το αδρομερές υπόστρωμα, δεν ευνοούν την ανάπτυξή τους. Οι γεωργικές δραστηριότητες και οι παρεμβάσεις στη γεωμορφολογία των ποταμών, ήταν οι κύριοι παράγοντες καταπόνησης που συσχετίστηκαν ισχυρά με τα μακρόφυτα. Στους Μεσογειακούς ποταμούς μεσαίου μεγέθους, η δομή των κοινοτήτων συνδέεται με τα περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά και τις ανθρωπογενείς επιδράσεις. Τα πεδινά τμήματα των ποταμών είναι αυτά που δέχονται τις περισσότερες παρεμβάσεις και υδρογεωμορφολογικές τροποποιήσεις. Αυτό έχει οδηγήσει στην αλλοίωση των φυσικών χαρακτηριστικών της παρόχθιας ζώνης και της παραποτάμιας βλάστησης, καθώς και στη διαμόρφωση της σύνθεσης και της δομής των υδρόβιων μακροφύτων. Για την ολοκληρωμένη αξιολόγηση της ποιότητας του ποτάμιου ενδιαιτήματος και των πιέσεων που ασκούνται σε αυτό, προτείνεται η συμπληρωματική χρήση των μεθόδων αξιολόγησης, καθώς και η παρακολούθηση των βιολογικών ποιοτικών δεικτών, στο πλαίσιο εφαρμογής της Οδηγίας Πλαίσιο για την προστασία των εσωτερικών υδάτων.
Description
Keywords
Υδρόβια μακρόφυτα, Παρόχθια ζώνη, Αξιολόγηση ποτάμιου ενδιαιτήματος
Citation