Η κριτική της τεχνικής στον Heidegger και τον Benjamin
Loading...
Date
2023-08-29
Authors
Καγιάφας, Φώτιος
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Abstract
Η θεωρητική αντιπαράθεση μεταξύ του Heidegger και του Benjamin δεν εκτυλίχθηκε άμεσα κατά τη διάρκεια της ζωής των δύο στοχαστών. Από το έργο του Heidegger λείπει, απ’ το έως τώρα δημοσιευμένο corpus, κάποια ουσιαστική αναφορά στο έργο του Benjamin, ενώ, προκειμένου να βρει κανείς δείγματα νύξης του Benjamin για τον Heidegger, πρέπει να ανατρέξει στην προσωπική του αλληλογραφία, όπου ο Benjamin φαίνεται να αντιμετωπίζει τον Heidegger ως έναν από τους κύριους θεωρητικούς αντιπάλους της εποχής του. Η απουσία του άμεσου διαλόγου έχει, εντούτοις, πυροδοτήσει αλλεπάλληλες προσπάθειες ανασύστασης ενός φανταστικού διαλόγου στη μεταγενέστερη δευτερεύουσα γραμματεία από επιγόνους και των δύο κατευθύνσεων. Οι πολλαπλές αναβιώσεις μιας υποθετικής συνάντησης δεν μοιάζουν παράλογες αν αναλογιστεί κανείς τόσο την —για τουλάχιστον τρεις δεκαετίες— παράλληλη εξέλιξη της σκέψης τους πάνω σε ένα πλούσιο εύρος κοινών θεματικών, όπως η παράδοση, η προέλευση, ο χρόνος, η ιστορία, η πολιτική, η γλώσσα, η τέχνη και η τεχνική, όσο και την ιστορική συγκυρία κατά την οποία ο μεν Heidegger εμφανίστηκε, τουλάχιστον για κάποια χρόνια, ως θεωρητικός σύμμαχος του ναζιστικού καθεστώτος, ο δε Benjamin ως το έμμεσο θύμα του.
Πεποίθηση και των δύο φαίνεται να είναι ότι υπάρχουν συγκεκριμένα θέματα γύρω από τα οποία συγκεντρώνονται στην πιο πυκνή μορφή οι δυνατότητες και οι κίνδυνοι της εκάστοτε ιστορικής στιγμής. Όσον αφορά την εποχή τους —τη νεωτερική εποχή— το ζήτημα της τεχνικής είναι, και για τους δύο, το κατεξοχήν τέτοιο θέμα. Κατέχει, συνεπώς, μια πρόσθετη αξία για τον ερευνητή, καθώς αυτός μπορεί να σκηνοθετήσει εκεί με τον πιο παραστατικό τρόπο μια διαμάχη πάνω στις κοινές τους προβληματικές, προσδοκώντας «μερικές σπίθες να πετάξουν» από τους δύο πολύ διαφορετικούς τρόπους που αντιλαμβάνονται την τεχνική. Υπερτονίζοντας τις διαφορές, δεν πρέπει, ωστόσο, κανείς να παραβλέψει ότι αμφότεροι διαθέτουν μια, πλουσιότερη της εργαλειακής, έννοια της τεχνικής, η οποία τους επιτρέπει να ασκήσουν την κριτική τους στη μοντέρνα τεχνολογία. Ο Heidegger διαχωρίζει ρητά, ήδη από την πρώτη παράγραφο του Το ερώτημα για την τεχνική, την έννοια της τεχνικής από την τεχνολογία και τα προϊόντα της και προσπαθεί να αναδείξει την οντολογική της σημασία, που συνίσταται στον αποκαλυπτικό της χαρακτήρα. Αντίστοιχα, ο Benjamin διαθέτει μια μη τεχνολογική έννοια της τεχνικής, η οποία ορίζει μια πρακτική σχέση με τον κόσμο και συγκροτεί το μέσο στο οποίο η ανθρωπότητα μετασχηματίζει ιστορικά και σχηματοποιεί το περιβάλλον της. Οι διευρυμένες αυτές έννοιες της τεχνικής τούς δίνουν τη δυνατότητα να πραγματοποιήσουν την αντιπαράθεση με την τεχνολογία σε ένα πεδίο όπου η ολοκληρωτική της εισχώρηση βρίσκεται ακόμη υπό διαπραγμάτευση — στο πεδίο της τέχνης. Ενώ, όμως, ο Benjamin διαβλέπει ακριβώς σ’ αυτήν την εισχώρηση τις ελπίδες της ανθρωπότητας για έναν επανακαθορισμό της σχέσης της με την τεχνολογία, ο Heidegger εναποθέτει τις προσδοκίες του στην αποτροπή της ίδιας αυτής εισχώρησης, προκειμένου να φανερωθεί μια πρωταρχικότερη έννοια της τεχνικής, η οποία θα αποκαταστήσει την αρμονική σχέση της ανθρωπότητας με τη φύση.
Όσο κι αν διαφέρει η προτεινόμενη «θεραπεία», η διάγνωση είναι παρ’ όλα αυτά κοινή. Η τεχνική πρόοδος, που ευαγγελιζόταν την πλήρη απελευθέρωση του ανθρώπου, δεν επέφερε αναγκαία και την πρόοδο της ανθρωπότητας· τουναντίον, η εμπειρία του πολέμου ανέδειξε τις πλέον καταστροφικές συνέπειες που μπορεί να έχει η προβληματική σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και την τεχνολογία. Η τεχνολογία έχει εισβάλλει με ιλιγγιώδεις ρυθμούς στη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου, διαρρηγνύοντας τις παραδοσιακές συλλογικές σχέσεις, αλλά και τις σχέσεις του ανθρώπου με τη φύση, δίχως, ωστόσο, να προσφέρει τον χώρο και τον χρόνο εκείνο, όπου ο άνθρωπος θα επαναδιαπραγματευτεί την ιστορική και κοινωνική του ύπαρξη. Η απομάγευση του κόσμου δεν έχει αντισταθμιστεί από μία επανανοηματοδότηση του κόσμου και η ανθρωπότητα οδεύει ξανά και ξανά προς την αυτοκαταστροφή της. Εκκινώντας από τη γονιμότητα αυτής της διάγνωσης, οι δύο στοχαστές προσφέρουν πρωτότυπες επεξεργασίες της έννοιας της τεχνικής, που δύναται να εμπλουτίσουν τον τρόπο με τον οποίο διεξάγεται σήμερα η συζήτηση γύρω από την τεχνολογία.
Description
Keywords
Κριτική της τεχνικής, Τεχνολογία, Σύγχρονος άνθρωπος