Μια κριτική παρουσίαση της ανθρώπινης αναβάθμισης υπό την οπτική της καντιανής ηθικής φιλοσοφίας : υπερανθρωπισμός, τεχνικός και κριτικός μετανθρωπισμός
Loading...
Date
2026-02-25
Authors
Κόρδας, Ιωάννης
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Abstract
Η παρούσα διπλωματική εργασία, εκπονηθείσα στο πλαίσιο του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Θεωρητική και Πρακτική Φιλοσοφία» του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστήμιο Πατρών, εξετάζει κριτικά το φαινόμενο της ανθρώπινης αναβάθμισης (human enhancement) υπό το πρίσμα της καντιανής ηθικής φιλοσοφίας, με στόχο τη διερεύνηση των κανονιστικών, ανθρωπολογικών και οντολογικών προϋποθέσεων του υπερανθρωπιστικού προτάγματος. Στο πρώτο μέρος επιχειρείται η συστηματική εννοιολογική και ιδεολογική χαρτογράφηση της ανθρώπινης αναβάθμισης. Η έννοια αναλύεται σε τρία διακριτά σημασιολογικά επίπεδα: (α) βελτίωση επιμέρους ανθρώπινων ικανοτήτων, (β) αυτοβελτίωση και (γ) μετασχηματισμός της ίδιας της ανθρώπινης φύσης. Παράλληλα, διακρίνονται και αναλύονται τα βασικά θεωρητικά παραδείγματα που συγκροτούν τον σύγχρονο λόγο περί αναβάθμισης: ο υπερανθρωπισμός (transhumanism), ο τεχνικός μετανθρωπισμός (technical posthumanism) και ο κριτικός ή φιλοσοφικός μετανθρωπισμός (critical posthumanism). Υποστηρίζεται ότι ο υπερανθρωπισμός, παρά τη ρητή του αναφορά στις αξίες του διαφωτιστικού ανθρωπισμού, μετασχηματίζει την ανθρώπινη αναβάθμιση από τεχνική δυνατότητα σε κανονιστική επιταγή, προωθώντας ένα τελεολογικό πρόταγμα υπέρβασης της βιολογικής ανθρώπινης συνθήκης. Αντιθέτως, ο κριτικός μετανθρωπισμός δεν προτείνει πρόγραμμα τεχνολογικής υπέρβασης, αλλά επιχειρεί την αποδόμηση των ανθρωποκεντρικών δυϊσμών και των κανονιστικών ιεραρχήσεων της νεωτερικής μεταφυσικής. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζονται οι θεμελιώδεις αρχές της καντιανής ηθικής φιλοσοφίας, όπως διατυπώνονται κυρίως στη «Θεμελίωση της Μεταφυσικής των Ηθών». Ιδιαίτερη έμφαση αποδίδεται στις έννοιες της αυτονομίας της βούλησης, της κατηγορικής προσταγής και της αξιοπρέπειας ως απόλυτης αξίας κάθε έλλογου όντος. Οι έννοιες αυτές δεν χρησιμοποιούνται ως εξωτερικό δεοντολογικό μέτρο αξιολόγησης, αλλά ως εσωτερικό φιλοσοφικό κριτήριο αντιπαράθεσης με τις υπερανθρωπιστικές αξιώσεις. Στο τρίτο μέρος ανασυγκροτούνται συστηματικά ορισμένα από τα σημαντικότερα υπερανθρωπιστικά επιχειρήματα υπέρ της ανθρώπινης αναβάθμισης. Εξετάζονται ειδικότερα οι θέσεις των Ingmar Persson και Julian Savulescu περί καθήκοντος ηθικής βιο-αναβάθμισης, η επιχειρηματολογία του Nick Bostrom υπέρ της ηθικής υποχρέωσης καταπολέμησης της γήρανσης και του θανάτου, καθώς και οι προσεγγίσεις των John Harris και Allen Buchanan, οι οποίοι αντιλαμβάνονται την αναβάθμιση ως θεραπευτική υπέρβαση μιας βιολογικά ελλειμματικής ανθρώπινης φύσης.Το τέταρτο μέρος, το οποίο αποτελεί και τον θεωρητικό πυρήνα της εργασίας, προβαίνει σε συστηματική καντιανή κριτική των ανωτέρω θέσεων. Πρώτον, καταδεικνύεται ότι η μετατροπή της αναβάθμισης σε «ηθικό καθήκον» θεμελιώνεται σε υποθετικές προσταγές και εμπειρικούς σκοπούς και, ως εκ τούτου, παραμένει ουσιωδώς ετερόνομη. Δεύτερον, υποστηρίζεται ότι η προοπτική πλήρους βιοτεχνολογικής τροποποίησης της βούλησης οδηγεί στην ακύρωση της ανθρώπινης αυτονομίας και στην υποκατάστασή της από έναν «εντελή προγραμματισμό», δηλαδή από μια τεχνητή μορφή αιτιότητας ασύμβατη με τη δυνατότητα ηθικής πράξης «από καθήκον». Τρίτον, αναδεικνύεται ότι η γενετική και βιοτεχνολογική αναβάθμιση μελλοντικών προσώπων ενέχει τον κίνδυνο εργαλειοποίησης του ανθρώπου, κατά παράβαση της καντιανής αρχής σύμφωνα με την οποία το πρόσωπο οφείλει να αντιμετωπίζεται πάντοτε συγχρόνως ως σκοπός και ποτέ μόνον ως μέσον. Στον επίλογο εξετάζεται κριτικά το ερώτημα αν ο υπερανθρωπισμός συνιστά ιστορική συνέχεια ή ριζική ρήξη με τον νεωτερικό ανθρωπισμό. Η εργασία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η σχέση τους δεν είναι οργανική αλλά παρασιτική: ο υπερανθρωπισμός αντλεί τις κανονιστικές έννοιες της αυτονομίας, της προόδου και της χειραφέτησης από την ανθρωπιστική παράδοση, προκειμένου τελικά να τις ανασχηματίσει σε ένα τεχνοκρατικό πρόταγμα αέναης βελτιστοποίησης. Υπό αυτό το πρίσμα, η αυτονομία μετατρέπεται σε τεχνική κυριαρχία επί της φύσεως, η αξιοπρέπεια σε λειτουργική αποδοτικότητα και η παιδεία σε διαδικασία τεχνολογικής ανακατασκευής του ανθρώπου. Συνεπώς, παρά τη φιλελεύθερη και ανθρωπιστική ρητορική του, ο υπερανθρωπισμός εμφανίζεται, σε τελευταία ανάλυση, ως ένα μη ανθρωπιστικό ιδεολογικο-πολιτικό πρόγραμμα.
Description
Keywords
Ανθρώπινη αναβάθμιση, Υπερανθρωπισμός, Καντιανή ηθική φιλοσοφία